2ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός με θέμα την "Ιστορία των Ελλήνων του Πόντου"

Η Συντονιστική Επιτροπή Νεολαίας της Π.Ο.Ε. και το Ερευνητικό Κέντρο «Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα» ολοκλήρωσαν την δράση του 2ου Πανελλήνιου Μαθητικού Διαγωνισμού με θέμα την "Ιστορία των Ελλήνων του Πόντου" με την εκδήλωση βράβευσης των διακριθέντων μαθητών που πραγματοποιήθηκε στις 26/03/2011 στην Αίθουσα Τελετών του παλαιού κτιρίου της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ.

Μαθητές από όλη την Ελλάδα συμμετείχαν στον διαγωνισμό με τις ζωγραφιές (μαθητές δημοτικού) και τις εκθέσεις τους (μαθητές γυμνασίου και λυκείου) αποδεικνύοντάς μας το έντονο ενδιαφέρον των νέων για την Ιστορία των Ελλήνων του Πόντου. Διαπιστώσαμε πως οι νέοι πλέον αναζητούν τις ρίζες τους, είτε επειδή μελετούν την ιστορία, είτε από τα βιώματα που εισέπραξαν από τους προγόνους τους. Με ιδιαίτερη συγκίνηση συμπεραίνουμε ότι η τεράστια πολιτισμική μας κληρονομιά μεταλαμπαδεύεται σε αντάξιους νέους οι οποίοι θα εργαστούν για την μεγαλύτερη ανάδειξή της στο μέλλον.

Ο 2ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός όπως και η εκδήλωση βράβευσης ήταν αφιερωμένα στην μνήμη του Δημήτρη Αθανασιάδη, καθηγητή της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, προέδρου του Συνδέσμου Ποντίων Καθηγητών και μέλους της επιτροπής αξιολόγησης του διαγωνισμού.

Αισθανόμαστε την ανάγκη να ευχαριστήσουμε όλους όσους εργάστηκαν για την διεξαγωγή αυτού του διαγωνισμού, αλλά και όλους όσους μας τίμησαν με την παρουσία τους στην εκδήλωση βράβευσης. Κυρίως να ευχαριστήσουμε όλους τους μαθητές που συμμετείχαν γιατί χωρίς την ευαισθητοποίησή τους δε θα ήταν δυνατή η υλοποίηση του διαγωνισμού.

Αυτή τη στιγμή βρίσκεται σε εξέλιξη ο 3ος Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός με θέμα την Ιστορία των Ελλήνων του Πόντου κάτι που φανερώνει την καθιέρωση του διαγωνισμού ο οποίος έχει σκοπό την διάσωση και διάδοση της πολιτισμικής μας κληρονομιάς στη νέα γενιά.

ΜΟΡΦΩΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΜΕΣΑΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ "Ο ΠΟΝΤΟΣ"

Ο Μορφωτικός Πολιτιστικός Σύλλογος Μεσαίου Θεσσαλονίκης "Ο Πόντος" σας καλεί στις εκδηλώσεις που πραγματοποιεί από τις 31 Ιουλίου έως 6 Αυγούστου 2011.

Πρόγραμμα

Κυριακή 31 Ιουλίου 2011
- 18:00 ποδοσφαιρικός αγώνας με αθλοθέτηση κυπέλλου "Αναστάσιος Μαρμαρίδης" από το Σύλλογο Μεσαίου στο γήπεδο της "Αστραπής".
- 21:00 χορευτική εκδήλωση με τα χορευτικά συγκροτήματα: Μορφωτικής Πολιτιστικής Κίνησης Νέων Μελισοχωρίου με χορούς της Μακεδονίας, Συλλόγου Ποντίων Ωραιοκάστρου και Φίλων με χορούς του Πόντου, Πολιτιστικού Συλλόγου Ν. Φιλαδέλφειας με χορούς από τη Μ. Ασία καθώς και του εφηβικού χορευτικού συγκρότηματος Μεσαίου με χορούς του Πόντου.
Κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης θα προσφερθούν στους παρευρισκόμενους παραδοσιακά ποντιακά φαγητά.

Δευτέρα 1 Αυγούστου 2011
- 21:00 Ποντιακή βραδιά με τους: Γιώργο Σιδηρόπουλο (τραγούδι), Αλέξη Παρχαρίδη (τραγούδι), Γιάννη Δασκουλίδη (λύρα-τραγούδι), Γιώργο Σασκαλίδη (λύρα-τραγούδι), Θεόφιλο Νικολαΐδη (λύρα), Θωμά Μπαϊρακτάρη (λύρα), Γιάννη Σανίδη (λύρα), Δαμιανό Ακριτίδη (λύρα), Γιώργο Π. Αμανατίδη (νταούλι), Γιώργο Θ. Αμανατίδη (αρμόνιο).
Συμμετέχει το μουσικό τμήμα λύρας του συλλόγου με την καθοδήγηση του δασκάλου μουσικής Θωμά Μπαϊρακτάρη ενώ το μικρό χορευτικό του συλλόγου θα παρουσιάσει χορούς του Πόντου.

Τρίτη 2 Αυγούστου 2011
- 21:00 Θεατρική παράσταση με το έργο του Σαίξπηρ "Το Ημέρωμα της Στρίγκλας" από τον θίασο Ροντίδη.

Τετάρτη 3 Αυγούστου 2011
- 21:00 Λαϊκή βραδιά αφιερωμένη στο μεγάλο συνθέτη Σταύρο Κουγιουμτζή από το λαϊκό συγκρότημα "Μακεδόνες".

Πέμπτη 4 Αυγούστου 2011
- 18:30 ποδοσφαιρικός αγώνας μεταξύ μικρών ομάδων με αθλοθέτηση κυπέλλου "Αναστάσιος Μαρμαρίδης" από το Σύλλογο Μεσαίου στο γήπεδο της "Αστραπής".
- 21:00 παιδική εκδήλωση με το Μαρμέλο.

Παρασκευή 5 Αυγούστου 2011
- 19:30 Μέγας εσπερινός με αρτοκλασία, περιφορά της εικόνας της Μεταμορφώσεως Του Σωτήρως. Χοροί από τα χορευτικά συγκροτήματα του συλλόγου Μεσαίου στο προαύλιο της εκκλησίας. Ακολουθεί πανηγύρι που οργανώνει ο Ποδοσφαιρικός Σύλλογος Μεσαίου "Αστραπή" στο προαύλιο του δημοτικού σχολείου Μεσαίου.

Σάββατο 6 Αυγούστου 2011
- 7:00 π.μ. Όρθρος και Θεία Λειτουργία.
- 21:00 χορευτική εκδήλωση με τα χορευτικά συγκροτήματα: Συλλόγου Ξηροχωρίου με χορούς της Καππαδοκίας, Πολιτιστικού Συλλόγου Πενταλόφου με χορούς της Θράκης, μεγάλο τμήμα Μορφωτικού Πολιτιστικού Συλλόγου Μεσαίου με χορούς από τον Πόντο.

Όλες οι εκδηλώσεις θα πραγματοποιηθούν στο δημοτικό σχολείο Μεσαίου.

Η είσοδος σε όλες τις εκδηλώσεις είναι ελεύθερη.


Μορφωτικός Πολιτιστικός Σύλλογος Μεσαίου Θεσσαλονίκης "Ο Πόντος"
Μεσαίο Θεσσαλονίκης
Τ.Κ. 54500
Τηλ. 2310786670
Fax. 2310786671
Κιν. 6977797804

The Pontic Dialect

by Dimitris Tombaides, Professor Emeritus, Aristotelian University of Thessaloniki
Chairman of the Committee of Pontic Studies

The dialect of Pontos is one of the two Greek dialects spoken in Asia Minor (the other being Cappadocian) that are today almost extinct as spoken languages and constitute an object of study only as "museum" languages. For many years the Pontic dialect has exhibited the following paradox: while every dialect is associated with a specific geographical area: for example Epirotic with Epirus, Thracian with Thrace etc., the Pontic dialect today is not associated with any geographical area. This was an outcome of the 1923 Treaty of Lausanne, signed by Eleftherios Venizelos and Kemal Ataturk, which provided for the exchange of Greek and Turkish populations. That was when the Greeks of Pontos came to Greece and settled throughout the mainland, chiefly in the countryside, towns and villages as well as in the larger urban areas. The bulk of Pontic refugees settled in Macedonia and Thrace but many wound up in Athens, Piraeus, Thessaloniki and other cities large and small.

Pontic is one of the most studied, if not the most studied, of the Modern Greek dialects. This is due to its archaizing, medieval structure that early on aroused the interest of great linguists such as G. Hatzidakis, I M. Triantafyllides, N.P Andriotes, A. A. Papa-dopoulos and others. These linguists, working within the research environment of their time, analysed the Pontic dialect and demonstrated that certain linguistic features of classical Greek, and in particular of the classical Ionic dialect were preserved only in Pontic. In this way, (in conjunction with other evidence from Greek antiquity including history, folklore etc.) they believed they had irrefutably proved the continuous presence of the ancient Hellenic element, especially the linguistic one, in modern ma­nifestations of the Greek presence. This continuity had been questioned by Jakob Philipp Fallmerayer and had to be upheld in every way.

The exhaustive research into and study of the Pontic dialect resulted in a number of basic works, some of which appear in the bibliography that follows. The principal centre conducting these studies into the Pontic dialect and into other aspects of Pontic culture, history, folklore, folk art etc, is the Committee of Pontic Studies (EPM) from its foundation in 1927 to this day. The EPM, in its journal Archeion Pontou (which will soon number 50 volumes) and in its Appendices, which are independent publications (23 volumes to date), has published countless papers on the idiosyncrasies of the Pontic dialect. The various subjects covered have included phonology-phonetics, morphology, etymology, semantics and syntax, as well as other systematic studies of historical grammar and vocabulary. Additionally, it is worth mentioning the significant, and continually increasing, number of linguistic studies carried out in Greek and foreign universities which have ranged from simple studies to doctoral theses.

Geographic Range
Pontic was spoken over a very large region of Asia Minor. From the southern shores of the Black Sea it sometimes reached deep into the interior. From the west of Inepolis (ancient Ionopolis, modern Inebolu) it reached east to Rizounta (ancient Rizaion, modern Rize) and Colchis (ancient Athenai, modern Batum). Centres in which the Pontic dialect was spoken were: on the coast, Inepolis, Sinope, Amisos (modern Samsun), Oinoe, Cotyora, Kerasounta (Giresun), Tripolis, Trebizond, Sourmena, Ophi and others. The largest area in the interior in which Pontic was spoken was south of Trebizond, in the regions of Gemoura, Matsouka, Santa, Kromni, Chaldia and others. The Pontic population in these areas was overwhelmingly larger than that of other regions as they accounted for nine tenths of Pontic Hellenism. Within this group, the largest population was that of Chaldia whose capital was Argyroupolis (Gumushane). Pontic was also spoken in some regions in the depths of Asia Minor where there were Pontic mining settlements and in regions north of the Halys river (Kizil Irmak) in Iconium (modern Konya) near the Taurus Mountains in Diyarbakir (Argana). Naturally, even in the regions where the Pontic Greek population was concentrated, such as the northern shores of Asia Minor, a Turkish-speaking population existed, whether in separate settlements or in the same towns and villages as the Greeks. Finally, Pontic was also spoken in south and southeast Russia to which 200,000 Pontic Greeks had fled between the 16th and the 19th centuries and again after 1914, when many Greeks fled to areas in the Caucasus (Kars, Batum) and Russia (Krasnodar, Mariopol' and others) bordering with Turkey.

It is worth noting that, even now, the Pontic dialect is still spoken in three areas in Pontos by Greek-speaking Muslims whose religion excluded them from the population exchange. These three areas are: (a) the city of Tonia and six neighbouring villages, (b) six villages in the Sourmena area and (c) thirty villages in the Ophi river valley.

The Ionian Character of the Pontic Dialect
The Pontic dialect confirms the belief that the history of a people's language is also the history of that people and vice versa. The historical experiences of the people who lived in Pontos were indeed reflected in changes in their language. Thus, today we can trace the beginning of the Pontic dialect to the arrival of the first Hellenic colonists, the Ionians of Miletus, at the beginning of the 8th century B.C. One can see the influence exerted on the colonists' dialect by the different languages spoken by the local people with whom they came in contact, and then the medieval influences on the Pontic dialect acquired during centuries of Byzantine rule. Later, one can trace the decisive impact of the Turkish language on the vocabulary and syntax (in other Asia Minor dialects the influence of Turkish grammar can also be seen) that resulted from the centuries of Turkish rule. And finally one can see the many words and morphemes borrowed by Pontic from the various languages with which it came into contact in latter years (particularly Caucasian languages such as Russian, Armenian etc.), such as peskos (heater), pamitor (tomato), -ava (gram­matical morpheme for feminine names with differing meanings) etc.

One of the main and most interesting characteristics of Pontic, "the most fundamental feature of the dialect's antecedents, is the pronunciation of 'n' (ee) as «ε» (eh)." (A. A. Papadopoulos 1941, 171). In other words, Pontic retained the ancient Ionian pronunciation of the letter "n": άκλερος (akleros instead of άκληρος akliros: childless),
νύφε (nyfe instead of vucpn nyfi: bride),
πεγάδιν (pegadin instead of πηγάδι pigadi: well),
εγάπεσα (egapisa instead of αγάπησα agapisa: I loved),
ζεμία (zemia instead of ζημιά zimia: damage),
έτον (eton instead of ήτον iton: it was),
κέπιν (kepin instead of κηπίον kipion: small garden)
κλέμα (kleman instead of κλήμαklima: vine),
πρέσκουμαι (preskoumai instead of πρήσκομαι priskomai: to swell),
σκωλέκιν (skolekin instead of σκωλήκιον skolikion: worm),
επέρα (epera instead of επήρα epira: I took),
εκοιμέθα (ekoimetha instead of εκοιμήθην ekoimithin: I slept),
χέρος (cheros instead of χήρος chiros: widower) etc.

This important difference in pronunciation is widespread and characteristic of almost all versions of the Pontic dialect. However, in latter years this rule has no longer prevailed and now many exceptions have appeared due to shifts in the language and particularly due to the influence of Modern Greek, as well as school and church. Now Pontians may say ξεραντέριν(xeranterin) instead of ξηραντήριον(xirantirion) but they also say ποτήριν (potirin: glass) and λαϊστέρα(laistera instead of λαϊστήρα laistira: crib), but they also say νιφτήρα(niftira: sink), βροντή(vronti: thunder), ασκητής(askitis: her­mit), μήνας (minas: month), χρήμαν (chriman: money), i.e. they have in some cases adopted the sound of' ‘n' as ee.

Another feature that demonstrates the Ionian antecedents of Pontic is the retention of the Ionic consonantal com­bination "sp" instead of the more common "sf': σπάζω(spazo instead of σφάζωsfazo: to slaughter), σπίγγω(spingo instead of σφίγγωsfingo: to tighten), σπιχτός (spichtos instead of σφιχτός, sfichtos: tight), ασπαλώ and ασπαλίζω(aspalo and aspalizo instead of ασφαλίζω asfalizo: to lock), ανασπάλω (anaspallo instead of ava-σφάλλω) anasfallo: forget), σποντύλιν(spontylin instead of σφοντύλι sfontyli: flywheel).

Finally, certain other remnants of the Ionic dialect also remain: κοσσάρα(kossara: chicken, in Ionian κόσσα kossa), έγκα(enga: I brought, in Ionic ήνεικαineika, in the Attic dialect ήνεγκα enenga), φορή fori (time) as well as the negative particle ‘κι('ki: not), unique to the Ionic dialect, which in Homeric Ionian was ουκί ouki. Regarding this particle, G. N. Hatzidakis wrote (MNE 1,95): "/.../ With this ουκί instead of the ουχί /.../, Pontos holds on to its Ionian roots." And A. A. Papadopoulos wrote (1953, 85): "In its entirely, the Pontic dialect is differentiated from the Greek, both common and idiomatic, by one single word."

Archaic Elements in the Pontic Dialect

Pontic, like other Modern Greek dialects, has retained many features from classical Greek, a fact that first drew the attention of earlier linguists. Aside from the elements of Ionian Greek referred to above, the oral tradition kept a plethora of archaisms alive from the medieval period up to the present. A grammatical phenomenon that has been the object of great interest since the 19th century is the survival in the Pontic dialect of the classical form of the one-word infinitive, which has disappeared from Modern Greek and its dialects and been replaced by a more analytic syntactical device: δύναμαι λέγειν –δύναμαί να λέγω – μπορώ να λέγω(I can say).

It was M. Deffner who in 1878 first wrote about one-word infinitive forms in the Pontic dialect: δώσειναιand δώσ’ναι(to give), ειπείναι(to say), μαθείναι (to learn), σωρευτήναι (to gather), αγαπεθήναι(to love) and αγαπεθήν and others: επόρ’ να σταθήναι(I could stand), επόρεσα τραβώδέσ’ναι(I could sing), έμαθα εγώ να πλέκω μαθέσ’ναι και συ (I learned to knit, you learn too). Such grammatical forms, possibly used in some Pontic idioms in the past, have not been functional elements of the Pontic dialect for the last hundred years and only survive in some idioms in Ophi and even there in a small number of colloquialisms.

Another interesting type of archaism is lexicological. Many Greek words of extreme antiquity have survived in the Pontic dialect, even some from the Homeric era. Such examples are:
αίχτρια-αιχτριάζω (echtria-echriazo, in Modern Greek ξαστεριά-ξαστερώνω xasteria-xasterono: clear skies-to clear up) (Ancient Greek:αιθρία-αιθριάζω, aithria-aithriazo)
βοτρύδιν (votrydin, in Modern Greek τσαμπί tsampi: cluster [of grapes])
(Ancient Greek: βότρυς, βοτρύδιον, votrys, votrydion)
γνάθιν: (gnathin in Modern Greek σαγόνι sagoni-jaw, jawbone) (Ancient:
γνάθος gnathos)
μοθόπωρον: (mothoporon in Modern Greek φθινόπωρο fthinoporo-autumn) (Ancient: μετόπωρον: metoporon and μεθόπωρον methoporon)
οστούδιν: (ostoudin in Modern Greek κόκαλο kokalo: bone) (Ancient: οστούν ostoun) χώρ(in)
(chor(in) in Modern Greek κρόκος αυγού krokos avgou-egg yolk) (Ancient: ιχώρi chor, ο χυμός που έρεε στις φλέβες των θεών-the fluid which ran in the veins of the Gods)
ωβόν: (ovon Modern Greek αβγόavgo) (Ancient: ωόν oon)
ωτίν: (otin in Modern Greek αυτίafti) (Ancient: ους-ωτός, ous, otos) etc.

Basic Features of the Pontic Dialect

An analysis of the Pontic dialect will demonstrate that it has only a few pecu­liarities, which are superficial rather than structural in form, that differentiate it from koine and other Modern Greek dialects.

Phonology: The system of vowels and consonants in Pontic exhibit no differences from common Modern Greek and its dialects. Pontic has all the vowels of Modern Greek: a, o, u, e, i – έρχουμαι(erchoumai: I come),
ακόμαν (akoman: still, yet),
άνθρωπος; (anthropos: person),
αντρίζ’νε (andriz'ne),
εκείνος(ekeinos: him),
εκατήβαekativa: I descended).

It also has two diphthongs, represented as a and o, which came from the merging of ia and io, thus βασιλιάδες, (vassialiades: kings) becomes βασιλάδες (vasilyades) τελειώνω(teliono: to end) becomes τελόνω(telyono). The consonantal system of Pontic includes the 20 consonants of modern Greek and the heavy, voiced and unvoiced sibilants which may be represented as s, z, ts, tz, x, ps. The following words would be pronounced thus: καμίσα (kamisha rather than kamisa), ανάσκελα (anashkela rather than anaskela), χαλάζα(chalazha rather than chalaza), τσαϊρα(tshaira rather than tsaira), φουρουντζίς(fourountzhis rather than fourountzis), δεξιός; (dhexshios rather than dhexios), ανέπσα (anepsha rather than anepsa).

Morphology: The declension of nouns, adjectives, pronouns, and parti­ciples and the conjugation of verbs is structurally the same as that of Greek, and exhibit no divergences from modern Greek and its dialects. Below are examples of noun declension:
- nominative singular: o αφέντης, gen­itive: τη αφέντη accusative: τον αφέντη evocative: αφέντη(or άφεντα),
nominative plural: οι αφεντάδες (άδοι) genitive plural: των αφεντίων, accusative plural: οι αφεντάδες (-άδους), evocative plural: αφεντάδες(boss).
- ο ψάλτες, τη ψάλτε, τον ψάλτεν, ψάλτε, οι ψαλτάδες, των ψαλταδίων, τοι ψαλτά-δες, ψαλτάδες (chanter).
- ο πετεινόν, τη πετεινού, τον πετεινόν, πετεινέ, οι πετεινοί, των πετεινών, τοι πετεινούς, πετεινοί (rooster).
- η νυφε, τη νύφες, την νύφεν, νύφε, οι νυφάδες, των νυφαδίων, τοι νυφάδες, νυφάδες (bride).
- το παιδίν, τη παιδί (ου), το παιδίν, παιδίν, τα παιδία, των πωδίων, τα πωδία, πωδία (child).
(Α. Α. Papadopoulos 1955,36-50)


Some verb conjugations are;
- φανερώνω, φανερών(ει)ς, φανερώντς, φανερών(ει), φανερώνομε, φανερώνετε(ν), φανερών(ου)με (torevealtense)
(εφανέρωνα, -ες, -ε(ν), -αμε, -ετε(ν), -αν(ε) (torevealpastcontinuous).
- εφανέρωσα, -ες, -ε(ν), -αμε, ετε(ν), -αν(ε) (torevealpasttense, aorist).
- τιμώ, -άς, -ά, -ούμε (ν), -άτε (ν), ούν (ε) (to honour, present tense).
- τιμούμαι, -άσοι, -άται, (to be honoured, passive voice). (More in Tombaϊdes 1996,167.)

Syntax: Despite the influences of Turkish, the syntax is that of Modern Greek. Above all, from a structural point of view, the same word combinations exist. As I wrote in the past, "When studying word combinations in the Pontic dialect one quickly concludes that one is faced with the word combinations of Modern Greek in a dialect form. In other words, word combinations function in Pontic in the same way as similar word combinations function in Modern Greek. The differences /.../ are minimal and peripheral, not structural in form." (D. E. Tombaides 1996, 168-170, which contains many examples of all the types of word combinations).

Vocabulary: here the influence of Turkish is undoubtedly widespread. The number of Turkish words found in Pontic is greater than that found today in koine Modern Greek and other Greek dialects. In terms of vocabulary we could perhaps compare Pontic with the language spoken in Greece immediately after the 400 years of Turkish rule and before the rise of the movement to Hellenise the Modern Greek vocabulary. It is well known that this movement replaced many Turkish and other foreign words with Greek ones (παλαιστήςpailaistis-wresler instead of πεχλιβάνης; pechlivanis; ζωέμπορος, zoemboros-cattle or animal merchant instead of τσαμπάζης, tsambazis). There are, in terms of quantity, fewer Turkish words in Pontic than in other Asia Minor dialects. In terms of the extent of any Turkish vocabulary penetration into the core of the Pontic dialect, it was minimal, almost non-existent. The phonetic and morphological influence of Turkish on Cappadocian, about which R. M. Dawkins has written, "its body remained Greek, but its soul became Turkish", does not apply to Pontic. In Pontic, Turkish words were absorbed grammatically and Hellenised; i.e. they acquired Greek endings and became declinable like other Greek words, later becoming subject to the same rules that apply to derivatives. Thus, the Turkish word aramak meaning to seek or search was adopted by Pontic with the Greek ending- εύωand became αραεύω(araevo), which is conjugated like the Greek verb γυρεύω(gyrevo: to search). The words αράεμαν (araeman) and αραευτής (araephtis) are derivatives of the verb αραεύω. In the same way the Turkish word patul, meaning a handful of carded wool, gave Pontians the word πατού\(iv) (patul[in]), which had the same meaning and is declined like the modern Greek word χωρά(φiv) (choraf[in]: field). Patul became the root of the derivative words n πατούλα(patoula: plump, soft and white), πατουλάζω(patoulyazo: to make tufts of carded wool) and παατουλίουμαι (patoulyoume: to be covered with snow flakes).

At times one has the impression that Turkish words were adopted unchanged in the exact form they had in Turkish, as for example: καρπούζ(Turkish karpuz: watermelon), νεφέσv’ (Turkish nefes: breath), ναμούσ(Turkish namus: honour) etc. This is deceptive as the words in the Pontic dialect are καρπούζινkarpouzin), νεφέσιν(nefesin), ναμούσιν(namusin) and it is only in idioms that discard the "i" after the accented syllable, that the words take on the forms of καρπούζ’, νεφέσ’, ναμούσ’ which also occurs in the Greek words χωράφ’-χωράφιν, τραγώδ-τραγώδιν, σκαφίδ’ –σκαφίδινetc. This is clearer in the declension of these words: τηκαρπουζί (ου)-τακαρπούζαwhich is exactly the same as the declension of the word χωράφ(ιν) –τηχωραφί(ου) –ταχωράφα.

It can be concluded from this brief discussion that:
a) The Pontic dialect generally maintained the features of the Modern Greek vernacular and its dialects and did not differ from these in its grammatical structure, i.e. in phonology, morphology, syntax and vocabulary, and
b) As a result, foreign influences, particularly the influence of Turkish, which were limited in syntax and more extensive in vocabulary, did not alter the Greek nature of Pontic because it had the essential internal mechanisms and the power to absorb foreign elements morphologically into its grammatical system, which remained purely Greek.

The Future of Pontic

All scholars who have studied the viability of Modern Greek dialects agree that they will inevitably disappear at some time. It is worth noting that Robert Browning ends his chapter on Modern Greek dialects with the following sentence: "Greek dialects, like English ones, are doomed to extinction". These assessments may be couched in different terms, but they all conclude that the influence of Modern Greek, which has been exerted in a variety of ways, has been decisive.

Naturally, the linguistic assimilation of Greek refugees from Asia Minor did not take place easily or immediately. It went through various phases, which some day must be studied and defined more precisely. Initially the refugees would replace some words from their dialect with the Modern Greek equivalent (e.g. αδράχτι-adrachti-spindle instead of the Pontic καρμενέτσα –karmenetsa). Later, syntactical differences were abandoned in favour of Modern Greek (e.g. comparatives as in Modern Greek ομορφότερος— omorphoteros- prettier and (κι) άλλοέμορφος). Finally, the refugees used Modern Greek exclusively, with a slight accent or intonation, which they will probably never be able to eliminate.

The adjustment to Modern Greek was quicker for those who spoke Cappadocian, which was more influenced by Turkish. This occurred because when the refugees' early hopes of returning were dashed, they realised that they would have to settle permanenuy in Greece and quickly set out to integrate into their new environment. On a linguistic level this meant that in order to communicate with other people around them, they had to speak either in Modern Greek or in the idiom of their neighbours. The more different the linguistic idiom of the refugees, the less comprehensible it was to others and therefore the need to abandon it as a means of communication was greater. This is why the idioms that were more influenced by Turkish disappeared or tended to disappear faster. At this point it must not be forgotten that the refugees were not greeted with open arms when they first arrived in Greece. They met with mockery if not downright abuse and the names they were called bear testament to this, i.e. Tourkosporoi (=spawn of Turks) etc. Any hopes they had of social or professional advancement meant they had to get rid of those characteristics, chiefly linguistic, that revealed their refugee status.

It is natural that whenever displaced Pontic Greeks went to refugee settlements, their Asia Minor idiom was retained longer because there were fewer outside influences. This is emphasised by all scholars, and seems natural and reasonable, since the refugees in a camp mostly communicated with each other on a daily basis and therefore held on to their idiom more readily. The need to communicate occasionally with others, outside the familiar environment of their settlements, in another linguistic idiom or in Modern Greek had very little influence on their own idiom. Refugees continued to communicate with their intimates or compatriots in the idiom of their homelands. Like any spoken language, this idiom influences and is influenced by neighbouring languages and in any event evolves: it takes on new forms, different from the old. We do not know precisely to what extent contemporary Pontic differs from pre-1922 Pontic. We do know, however, that phonetically, morphologically and syntactically there are some differences between contemporary Pontic and the earlier form. (D. Tombaides 1996,252-255).

It is well known that certain factors have always operated to unify the Greeks and that these factors, through education and the Church, prevented the Greek language from fragmenting into new "languages". In latter years, from the constitution of the modern Greek State until now, these same factors have exercised an even more cohesive influence on the Greek-speaking population through education, national military service, communications, urbanisation, and chiefly through the mass media, television in particular. With the spread of television, refugees wherever they lived were constandy subjected, whether they liked it or not, to the overwhelming effects of the Modern Greek vernacular, which has had a deleterious effect on the way all Greeks communicate and has greatly reduced if not destroyed regional idioms. Thus, something that would have been the inevitable result of the passage of time and generations of refugees happened in a short time under the influence of the mass media and television. And it is a shame. The extinction of dialects and idioms taking place today is impoverishing the Greek language, as it has closed off the wellspring that was the source of many linguistic elements and which enriched the languages vocabulary, grammatical forms and syntactical structures. For example, the verb types in the reflexive past continuous, γραφόμασταν-γραφόσασταν (graphomastan-graphosastan - we, you were registering), which are tending to become common in Modern Greek, were originally Epirotic. Throughout history, Greek and its idioms were always involved in a dialectical relationship, mutually influencing and borrowing from each other. Soon, the variety and the colour with which we express ourselves will be lost; we will be unable to use expressions such as Πρώταώβοσον κι’ επεκείκακάντσον (Prota ovason ki' epekei kakantson=Try laying the egg first and then laugh) without needing to explain each word.

The Pontic dialect (and to some extent, all refugee idioms whether from Asia Minor or elsewhere) continued to be used not only by elderly Greeks from the Pontos but also by the younger generation, although to a lesser degree and less systematically. As a second language after Modern Greek, Pontic is used in an intimate, family or friendly environment to confirm one's Pontic identity and to preserve Pontic speech. The same applies, but to a more limited extent, to third-generation Pontians. All this is a way of resisting the relentless corruption of the dialect, brought on by time, a resistance carried out for sentimental reasons. From the moment that Pontic, like other local dialects, ceased to be a language of communication, in which case necessity would have imposed its use, it became inevitable that it would slowly become extinct and, in time, become a museum language - a dead language. (In spite of the above, Pontic is the only form of Greek that has been spoken in outer space, when a Russian cosmonaut of Pontic descent communicated with his Pontic-speaking family in Thessaloniki).

One fact that differentiates the future of the Pontic dialect from that of all other Greek dialects is the recent mass migration of Pontians from the former Soviet Union to Greece. These people, who are almost exclusively Pontic speakers, along with their meagre belongings, also brought with them their dialect that can now be heard again, wherever they live, in communication amongst themselves and with others. In this way, Greece is reliving in some way the phenomenon of the 1922 population exchanges, when Greeks first heard this extraordinary language. And despite the fact that it will not last long - as either through various "schools", or through contact with others, Pontic Greeks will acquire the same language as the rest of the Greeks and become linguistically and therefore socially integrated - as long as it does, it will give a boost to the Pontic dialects resistance to the ravages of time.

Language and Dialect

The Pontian Greek dialect can be traced back to the first Hellenic colonists, the Ionians of Miletus at the beginning of the 8th century B.C. Throughout the ages the Pontian dialect was influenced by the different languages spoken by neighboring peoples, especially during the long era of Ottoman rule. The Greek origin of this dialect, however, can be traced to the ancient Ionian speech of the first Greek settlers.

The Pontian dialect is still spoken in several areas in Pontos by Greek-speaking Muslims whose religion excluded them from the population exchange in 1922. Even today, people in areas like Tonya, Sourmena and Ophi speak the Pontian dialect.


Πηγή: Pontian Greeks

"ΤΣΙΜΕΡΙΤΚΑ 2011"

Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Πέντε Βρυσών Δήμου Λαγκαδά σας καλεί στην εκδήλωση "Τσιμερίτκα 2011" που θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 30 Ιουλίου 2011 στην πλατεία του χωριού στις 9:00 μ.μ.

Στο καλλιτεχνικό πρόγραμμα οι:

- Γιάννης Κουρτίδης (τραγούδι),

- Γιώργος Ορφανίδης(τραγούδι),

- Αλέξης Στεφανίδης(λύρα),

- Αντώνης Νικηφορίδης(λύρα),

- Κώστας Σιώπης (κλαρίνο).

Ποντιακό Συναπάντεμα 2011 στην Κολχική Φλώρινας

Ιστορία της Ιεράς Μονής του Αγίου Ιωάννου Βαζελώνα

Ιστορία της Ιεράς Μονής του Αγίου Ιωάννου Βαζελώνα

του Θεοδόση Κυριακίδη

[1]Ο χώρος στον οποίο είμαστε σήμερα συγκεντρωμένοι, δεν είναι από τους χώρους εκείνους που παραμένουν αδιάφοροι στο πέρασμα των αιώνων. Το να μιλήσει κανείς για την ιστορία της Μονής του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνα, μέσα σε 15-20 λεπτά αποτελεί μια ουτοπία. Δεν αρκούν ούτε για να σημειώσουμε τους σημαντικότερους σταθμούς της κι αυτό γιατί η συγκεκριμένη Μονή, που ανιστορήθηκε εδώ στο χωριό Άγιος Δημήτριος Κοζάνης, σηματοδοτεί τη συνέχεια μιας πλούσιας ιστορίας 1700 και πλέον ετών. Ενδεικτικά αναφέρω ότι στο Αρχειοφυλάκιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη έχουνε βρεθεί γύρω στα 300 έγγραφα που αφορούν τη μονή του Αγίου Ιωάννου Βαζελώνα. Παρόλα αυτά θα προσπαθήσουμε σήμερα να σκιαγραφήσουμε συνοπτικά την ιστορία της Μονής τονίζοντας τα σημαντικότερα στοιχεία που την αφορούν.

Η Μονή του Αγίου Ιωάννου Βαζελώνα αποτελεί μια από τις τρεις μεγαλύτερες και πιο γνωστές μονές του Πόντου, οι άλλες δυο είναι η της Παναγίας Σουμελά και η του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα, ενώ είναι και η αρχαιότερη. Ιδρύθηκε σύμφωνα με την παράδοση το 270 μ.Χ. από αναχωρητές χριστιανούς, οι οποίοι κατευθύνθηκαν προς το εσωτερικό του Πόντου για να αποφύγουν τους διωγμούς του Δεκίου (249-251) και του Βαλλεριανού (253-260). Εκεί τους βρήκε κάποιος άλλος αναχωρητής από τη Μικρά Ασία με το όνομα Ιωάννης και από κοινού αποφάσισαν να ιδρύσουν τη Μονή[2].

Για την προέλευση του ονόματος υπάρχουν δυο απόψεις. Η πρώτη υποστηρίζει πως η Μονή έλαβε την ονομασία από το όρος πάνω στο οποίο χτίστηκε και η δεύτερη, πως έλαβε την ονομασία της από την περιοχή στην οποία ξεκίνησε το κήρυγμα του ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, η οποία ονομαζόταν γη Ζαβουλών. Έπειτα από παραφθορά η ονομασία Ζαβουλών μετατράπηκε τα τελευταία χρόνια σε Βαζελών[3].

Η Μονή του Αγίου Ιωάννη του Βαζελώνα στα πρώτα χρόνια της λειτουργίας της έδρασε ευεργετικά απέναντι στη μονή της Παναγίας Σουμελά κατά την ίδρυση της τελευταίας το 386 μ.Χ. Συγκεκριμένα, οι ιδρυτές της Σουμελά Βαρνάβας και Σωφρώνιος όταν έφτασαν στο σημείο όπου θα έχτιζαν τη Μονή βρέθηκαν σε μεγάλη ανάγκη μη μπορώντας να εξασφαλίσουν τα προς το ζην. Τότε παρουσιάστηκε στον ηγούμενο της Μονής του Βαζελώνα σε όραμα ο Άγιος Ιωάννης, ο οποίος τον πρόσταξε να βοηθήσει τους δούλους της Θεοτόκου. Ο ηγούμενος έστειλε τρεις μοναχούς με τρία μουλάρια φορτωμένα με όλα τα χρειώδη. Από τότε η Μονή Σουμελά έστελνε κάθε χρόνο προς ένδειξη ευγνωμοσύνης στη Μονή του Βαζελώνα 50 άσπρα, 12 οκάδες κερί και λάδι και κάθε εφτά χρόνια ένα μουλάρι. Το έθιμο αυτό κράτησε μέχρι το 1800 οπότε με αίτηση του ηγουμένου της Σουμελά καταργήθηκε[4].

Η πρώτη μονή καταστράφηκε από τους Πέρσες στα τέλη του 6ου αιώνα αλλά αναγέρθηκε μεγαλύτερη και λαμπρότερη από το στρατηγό του Ιουστινιανού Βελισάριο. Η δαπάνη της ανέγερσης καλύφθηκε από το αυτοκρατορικό ταμείο ενώ ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός εξέδωσε υπέρ της Μονής χρυσόβουλο με το οποίο την ανακήρυξε Βασιλική. Η μονή ανοικοδομήθηκε, σε απόσταση μιας ώρας από την αρχική της θέση για να προστατεύεται καλύτερα από τις επιδρομές, στη θέση στην οποία βρίσκονται και σήμερα τα ερείπια της[5].

Η μονή του Βαζελώνα κατά τα βυζαντινά χρόνια περνά μια περίοδο άνθησης, καθώς οι ίδιοι οι αυτοκράτορες της Τραπεζούντας την προστατεύουν και την ευεργετούν. Μάλιστα σώζονταν σε αντίγραφα του 17ου αιώνα τα αυτοκρατορικά χρυσόβουλα, υπέρ της Μονής των Μεγάλων Κομνηνών Αλεξίου Γ΄ (1349-1390) και Μανουήλ Γ΄ (1390-1416/17)[6]. Την περίοδο αυτή, το φαινόμενο της κατοχής μεγάλων εκτάσεων γης από τις Μονές ήταν σύνηθες, καθώς πολλές φορές ο αυτοκράτορας δώριζε κτήματα στις Μονές[7] και ανέθετε την προστασία τους στους πάροικους, οι οποίοι ζούσαν γύρω από τις Μονές και καλλιεργούσαν τα κτήματα που τους είχαν παραχωρηθεί[8]. Φαίνεται, μάλιστα, πως απολάμβαναν ιδιαίτερα φοροαπαλλακτικά προνόμια[9] τα οποία συνεχίστηκαν και κατά την Οθωμανική περίοδο[10].

Η Μονή απέκτησε μια ιδιόμορφη εξουσία στους κατοίκους της περιοχής, με τα προνόμια που παραχωρήθηκαν από τους αυτοκράτορες της Τραπεζούντας, η οποία αυξήθηκε και αποκρυσταλλώθηκε με τον θεσμό της εξαρχίας[11]. Πολλά από τα προνόμια αυτά, αναγνωρίστηκαν και από τους πρώτους Οθωμανούς σουλτάνους, κυρίως, βέβαια, για λόγους που εξυπηρετούσαν τους ίδιους.

Το 1461 με την πτώση και της ελληνικής Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας και με τη σταδιακή κατάκτηση των ανεξαρτήτων φρουρίων, όλη η Μικρά Ασία καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς. Εκτός των άλλων δεινών που υπέστησαν οι χριστιανοί, πολλά κτήματα βασιλικά και μοναστηριακά περιέπεσαν στην κατάσταση των Τιμαρίων[12]. Ιδιαίτερα φαίνεται πως τα μοναστήρια που βρίσκονταν μέσα στην πόλη της Τραπεζούντας και γύρω από αυτήν, έχασαν όλη την περιουσία τους και πολλά από αυτά έπαψαν να λειτουργούν αμέσως μετά την Οθωμανική κατάκτηση. Σε αντίθεση με τα παραπάνω, τα τρία μεγάλα μοναστήρια της Ματσούκας, δηλαδή της Σουμελά, του Περιστερεώτα και του Βαζελώνα, διατήρησαν τις περιουσίες τους σχεδόν ανέπαφες μετά το 1461. Αυτός ήταν και ένας από τους λόγους, για τους οποίους το βάνδο της Ματσούκας ήταν πιο διακεκριμένο, από άλλα βάνδα στην περιοχή του Πόντου και μάλιστα από πολλά άλλα μέρη του Βυζαντινού κόσμου[13]. Η Μονή του Βαζελώνα έχασε κάποια μικρά αγροτεμάχια στην εξαρχία της, εξαιτίας του ότι τα κατείχε από κοινού με κάποιες αριστοκρατικές οικογένειες, των οποίων η περιουσία απαλλοτριώθηκε ολόκληρη[14]. Γεγονός, πάντως, παραμένει πως η κτηματική περιουσία των τριών κύριων μοναστηριών παρέμεινε σχεδόν ανέπαφη μετά το 1461. Μάλιστα, ο Anthony Bryer υποστηρίζει ότι τα εισοδήματα των μονών της Ματσούκας, (Σουμελά-Βαζελώνα-Περιστερεώτα) αποτελούσαν πλέον την μεγαλύτερη οικονομική μονάδα της εκκλησίας μετά το Άγιο Όρος, ενώ ήταν αυτά, κυρίως, που υποστήριξαν χρηματικά και πλήρωσαν το πεσκέσι για την εκλογή του Τραπεζούντιου υποψηφίου Συμεών, στον Πατριαρχικό θρόνο το 1465[15].

Σε αυτή την δύσκολη για τους Έλληνες περίοδο της Οθωμανικής κατάκτησης, οι Μονές διαδραμάτισαν σωτήριο ρόλο και ο πληθυσμός που διέμενε κοντά σε αυτές παρέμεινε αμιγής και ακμαίος, ενώ εκεί διατηρήθηκαν τα περισσότερα από τα χριστιανικά μνημεία[16]. Μάλιστα οι κάτοικοι της Τραπεζούντας κατευθύνθηκαν προς τη Ματσούκα τόσο για το ορεινό και άρα ανενόχλητο της περιοχής, όσο και για να βρίσκονται κάτω από την προστασία των τριών μεγάλων μοναστηριών[17].

Μια όχι και τόσο γνωστή περίπτωση στην ιστορική έρευνα κατά την οποία οι μονές περιέθαλπαν τους χριστιανούς του Πόντου, είναι όταν οι πόλεις πλήττονταν από επιδημίες και γενικά από θανατηφόρες αρρώστιες[18]. Όταν όλη η Ευρώπη από τον 13ο ως τον 19ο αιώνα συγκλονίζεται από το μαύρο θάνατο, τη γνωστή πανούκλα, η Τραπεζούντα δεν αποτελεί εξαίρεση. Στους Κώδικες των Μονών υπάρχουν πολλές εγγραφές που αναφέρονται σε περιστατικά επιδημικών αρρωστιών στην Τραπεζούντα, όπως η ιστοπαθής χολέρα και η πανώλη. Την περίοδο λοιπόν που τις πόλεις τις έπλητταν οι αρρώστιες, πολλοί κάτοικοι φιλοξενούνταν για μεγάλο χρονικό διάστημα στις Μονές, από τις οποίες αποχωρούσαν μόνο όταν υποχωρούσε η ασθένεια.

Η ανύψωση των τριών μεγάλων μονών σε πατριαρχικές εξαρχίες, αποτελεί την εκκλησιαστική αντίδραση στο γεγονός της διατήρησης στην περιοχή των Μονών της ανθηρής σε σχέση με την εποχή, οικονομικής και εκκλησιαστικής δραστηριότητας. Αντίθετα στην μητρόπολη της Τραπεζούντας υπήρχαν πριν το 1461 18 γνωστά μοναστήρια και 46 εκκλησίες, ενώ μετά το 1486 αναφέρονται μόνο 23 ιερείς για όλη την πόλη, 5 για το 1553 και 2 για το 1583. Στην περιοχή της Ματσούκας μέχρι το 1920 ο πληθυσμός είναι 76% χριστιανικός, ενώ μόνο στην περιοχή της Άνω Ματσούκας υπάρχουν 98 εκκλησίες[19].

Για το λόγο αυτό το Πατριαρχείο έκρινε πιο συμφέρουσα για τον Ελληνισμό της περιοχής την άμεση υπαγωγή του στις Μονές, οι οποίες είχαν διατηρήσει κάποια από τα προνόμια τους, σε σχέση με το απομακρυσμένο και αποδυναμωμένο Πατριαρχείο, το οποίο ήταν αδύνατο να προστατεύσει αποτελεσματικά από τόσο μακριά τους χριστιανούς[20]. Έτσι παρά τους γενικούς εξισλαμισμούς και τις βιαιότητες την εποχή της σκληρής τυραννίας των Ντερεμπέηδων, ο πατριάρχης Ιεροσολύμων Δοσίθεος, ο οποίος επισκέφτηκε το 1681 την περιοχή του Πόντου, διαπίστωσε ότι στις περιοχές των τριών μεγάλων σταυροπηγιακών μονών και στη Χαλδία διασώθηκαν αμιγείς χριστιανικοί πληθυσμοί.

Ο Ηγούμενος λοιπόν ως Έξαρχος της γύρω περιοχής, ασκούσε το πνευματικό και κοινωνικό έργο, εκδίδοντας άδειες γάμου και διαζυγίων και μεριμνώντας για την εκπαίδευση των κατοίκων της περιοχής του[21], ενώ πολλές φορές αναλάμβανε να λύσει τις όποιες διαφορές προέκυπταν, αφού οι ίδιοι οι κάτοικοι της Εξαρχίας προτιμούσαν να απευθύνονται σε αυτόν και όχι στα τουρκικά δικαστήρια. Σημειωτέον, πως οι αποφάσεις του ηγουμένου και του Ηγουμενοσυμβουλίου γίνονταν σεβαστές και από τις δυο πλευρές[22].

Το έτος 1719 η Μονή λεηλατήθηκε από ληστές, οι οποίοι απογύμνωσαν το πλούσιο Αρχειοφυλάκιο της[23]. Στην σταδιακή απώλεια των πλούσιων κειμηλίων της Μονής συνετέλεσε και το γεγονός της κλοπής των κειμηλίων και των χειρογράφων από τους περιηγητές και ερευνητές που κατά καιρούς επισκέφτηκαν τη Μονή. Με αφορμή της κλοπής του 4ου Κώδικα της Μονής, ο Πανάρετος Τοπαλίδης κρίνει αρνητικά την πρακτική του Πατριαρχείου να χορηγεί αφειδώς άδειες στους ερευνητές για να εισέρχονται απρόσκοπτα στις βιβλιοθήκες των Μονών, διότι έτσι συντελεί στην απογύμνωση των Μονών από τα κειμήλια τους. Μάλιστα ο ίδιος πληροφορήθηκε από προσκυνητές στην Σταυρούπολη της Κριμαίας, ότι κάποια οικογένεια εκεί, είχε στην κατοχή της ένα μεμβράνινο τετραευαγγέλιο με την σημείωση: Κτήμα μονής Βαζελώνος[24].

Από τα σημαντικότερα χειρόγραφα της Μονής που έχουν διασωθεί είναι ο 5ος Κώδικας της Μονής, τον οποίο μετέφερε στο μουσείο του Λένινγκραντ ο βυζαντινολόγος Θεόδωρος Ουσπένσκι, ο οποίος να αναφέρουμε εδώ ότι δολίως απέσπασε πάρα πολλά χειρόγραφα από τις Μονές του Πόντου, μαζί με τον έτερο ιστοριοδίφη Μηνά Μηνωΐδη. Ο 5ος Κώδικας αποτελεί τα λεγόμενα Acta Vazelonos, τα οποία μας δίνουν πολύ σημαντικές πληροφορίες για την αγροτική, κοινωνική και οικονομική ζωή στο Βυζάντιο καθώς και για το δίκαιο της εποχής[25].

Κατά το τέλος του 17ου αιώνα η μονή του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνα περιήλθε σε οικονομική κρίση και κόντεψε να διαλυθεί. Η διάλυση της Μονής αποσοβήθηκε με την οικονομική υποστήριξη των τσάρων της Ρωσίας Πέτρου και Ιωάννου[26]. Εξάλλου το 1816 εκδόθηκε ουκάζιο από τον τσάρο της Ρωσίας Αλέξανδρο Α΄ υπέρ της Μονής με το οποίο δίνονταν ετήσια χορηγία στη μονή 50 ρούβλια[27].

Στις αρχές του 19ου αιώνα η Μονή συνέχισε να έχει σοβαρά οικονομικά προβλήματα λόγω, κυρίως, της οικονομικής αφαίμαξης από τους Ντερεμπέηδες της περιοχής, αλλά και λόγω του λοιμού που κράτησε από το 1810 ως το 1812 και της πανούκλας που ενέσκηψε στην περιοχή το 1811[28]. Ενάντια στους Ντερεμπέηδες αγωνίστηκαν με όλα τα μέσα και οι Μονές, προκειμένου να ελαφρύνουν το βάρος της τυραννίας προς τους χριστιανούς της δικαιοδοσίας τους. Τελικώς, κατάφεραν μετά από μακροχρόνια παραμονή των ηγουμένων των τριών μονών στην Κωνσταντινούπολη, να τους εκτοπίσουν το 1836[29].

Το έτος 1821 ο Οικουμενικός Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης, Ευγένιος, έστειλε πατριαρχική και συνοδική επιστολή, με την οποία καλούσε τους χριστιανούς σε ευπείθεια και υποταγή. Είναι γνωστό ότι το διάστημα μετά την έκρηξη της Επανάστασης του 1821, οι μουσουλμάνοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ξέσπασαν με αντίποινα στους υπόλοιπους χριστιανούς της Αυτοκρατορίας. Έτσι δικαιολογείται η επιστολή αυτή, αντίγραφο της οποίας βρήκε ο Επαμεινώνδας Κυριακίδης στη Μητρόπολη Τραπεζούντας[30]. Σε αυτή τη δύσκολη, για το χριστιανικό πληθυσμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, εποχή, πολλοί παράγοντες συντέλεσαν, διαφορετικοί σε κάθε περιοχή, ώστε να διασωθούν οι χριστιανοί από τις σφαγές. Στην Χαλδία έπαιξαν προστατευτικό ρόλο οι αρχιμεταλλουργοί, στην Τραπεζούντα ο Οσμάν Πασάς Σατήρογλης, και στην περιοχή της Ματσούκας τα Μοναστήρια. Ιδιαίτερα γνωστή είναι η περίπτωση της Μονής Βαζελώνα, όπου ο ηγούμενος της Χρύσανθος με τη βοήθεια του κρυπτοχριστιανού Κοστέλ αγά και 15.000 γρόσια, εξαγόρασε τις ζωές των χριστιανών της εξαρχίας του[31].

Επίσης, σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι Κώδικες του μοναστηριού, διότι χρησίμευαν ως μητρώα βαπτίσεων των χριστιανών αλλά και των Κρυπτοχριστιανών. Έτσι, στα χρόνια των Τανζιμάτ και με τους μεταρρυθμιστικούς νόμους του 1839 και 1856 οι οποίοι εξασφάλισαν την μερική θρησκευτική ελευθερία, οι Κρυπτοχριστιανοί που ήθελαν να αποδείξουν την χριστιανική τους πίστη, κατέφευγαν στους Κώδικες της Μονής, όπου ήταν καταχωρημένη η βάπτιση τους. Στα αρχεία αυτά άλλωστε, σημειώνονταν διάφορες πράξεις των Κρυπτοχριστιανών, θρησκευτικές και ληξιαρχικές, όπως γεννήσεις, βαπτίσεις, γάμοι, θάνατοι, κ.α., καθώς και τα χριστιανικά ονόματα των Κρυπτοχριστιανών, οι οποίοι επίσημα κυκλοφορούσαν με τούρκικα ονόματα[32].

Σημαντική ήταν και η συμβολή της Μονής στην εκπαίδευση. Άλλωστε, η ύπαρξη έργων της θεολογικής αλλά και της θύραθεν παιδείας, που βρίσκονταν αντιγραμμένα στην πλούσια βιβλιοθήκη του μοναστηριού[33] αλλά και η πλειοψηφία των λογίων μοναχών, πολλοί από τους οποίους αναδείχτηκαν και μητροπολίτες[34], αποδεικνύει το επίπεδο της εκπαίδευσης που παρέχονταν στη Μονή. Μάλιστα συνέβαλε καταλυτικά στην εκπαίδευση των κατοίκων της εξαρχίας της με την ίδρυση στα 1872 Κεντρικής Αστικής Σχολής στο Χαμψίκιοϊ[35].

Το έτος 1863 αποτελεί σημαντικό σταθμό στη νεώτερη ιστορία των σταυροπηγιακών μονών του Οικουμενικού Πατριαρχείου, συνεπώς και της μονής του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνα, καθώς σύμφωνα με τους Εθνικούς Κανονισμούς καταργούνται οι εξαρχίες. Έτσι, τα εξαρχιακά χωριά των μονών του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνα, της Παναγίας Σουμελά και του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα, συγκροτούν πλέον την Αρχιεπικοπή Ροδοπόλεως, με πρώτο αρχιεπίσκοπο τον Γεννάδιο Μησαϊλίδη από τη Γαλλίαινα. Λόγω των σφοδρών αντιδράσεων, όμως, που προέκυψαν από τις μονές αλλά και από τα χωριά, το Πατριαρχείο αναγκάστηκε να καταργήσει την Αρχιεπισκοπή 4 χρόνια μετά και να επαναφέρει το προηγούμενο εξαρχιακό των Μονών καθεστώς. Το 1902, όμως, παρά τις αντιδράσεις η Αρχιεπισκοπή Ροδοπόλεως ανασυστάθηκε και προβιβάστηκε σε Μητρόπολη με πρώτο μητροπολίτη τον επίσκοπο Ναζιανζού Γερβάσιο Σαρασίτη[36].

Κατά τη διάρκεια της συστηματικής εξόντωσης του χριστιανικού στοιχείου του Πόντου, στις αρχές του 20ου αιώνα, σημαντικότατη στάθηκε η ευεργετική επίδραση των Μονών. Σε αναφορά του Προεδρείου του Κεντρικού Συμβουλίου των Επαρχιακών Συνδέσμων του Πόντου, προς τον Οικουμενικό Πατριάρχη, στις 29 Φεβρουαρίου 1922, σημειώνονται τα εξής αποκαλυπτικά: «Ἐν τῷ μέσῳ τῆς μαινόμενης ταύτης κολάσεως αἱ ἱεραί Μητροπόλεις καί Μοναί τοῦ Πόντου ἀποτελοῦσι τά μόνα Κέντρα ἐκ τῶν ὁποίων ὁ ἐκεῖ χειμαζόμενος Ἑλληνισμός ἀντλεῖ θάρρος ἐν τῇ ἀντοχῇ, καί δι΄ ὧν συνέχεται ἐν τῇ ἰδέᾳ τῆς ἐθνικής ὑποστάσεως καί θρησκευτικῆς συνειδήσεως αὐτοῦ. Παρ΄ αὐτῷ, αἱ τρεῖς ἰστορικαί Πατριαρχικαί καί Σταυροπηγιακαί μοναί τοῦ Πόντου, ἡ τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου Βαζελῶνος, ἡ τῆς Παναγίας Σουμελᾶ, ἡ τοῦ Ἁγίου Γεωργίου Περιστερεώτα, καί ἡ τοῦ Ἁγίου Γεωργίου Χουτουρᾶ, εἰσίν ἱερά ἄσυλα ἀνακουφίσεως καί καταφυγῆς. Μαρτυρούσαι ἀπό χιλιετηρίδων ἐπί τῶν ὑπερποντίων ὀρέων, ἐξακολουθοῦσι νά καλύπτωσι τούς φεύγοντας, νά ἐνθαρρύνωσι τούς ἠλαττωμένους, καί νά τρέφωσι τούς πεινώντας» [37].

Κατά τη διάρκεια της κατοχής της Τραπεζούντας από τους Ρώσους, στα έτη 1916-18 οι μονές του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνα και της Παναγίας Σουμελά, βρίσκονταν στην τουρκική πλευρά με συνέπεια να εκκενωθούν με τη βία και να γίνουν έρμαια της λεηλατικής μανίας των Τούρκων[38].

Με την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων επέστρεψαν σταδιακά και οι μοναχοί στη μονή, αλλά μόνο για λίγα χρόνια, αφού το 1923 ακολούθησαν την τραγική μοίρα του υπόλοιπου Ελληνισμού και πέρασαν στην Ελλάδα. Ο μοναχός Διονύσιος Αμαραντίδης κατά την έξοδο από τη Μονή διέσωσε και μετέφερε στην Ελλάδα, στη μονή της Αγίας Τριάδος στις Σέρρες, την εικόνα του Αγίου Ιωάννη Προδρόμου[39].

Αξίζει να σημειωθεί ότι το τριώροφο οικοδόμημα της Μονής, όπως φαίνονται και σήμερα τα ερείπια της, ήταν πρόσφατη κατασκευή τα θεμέλια της οποίας εγκαινιάστηκαν στις 14 Μαΐου 1900, ενώ κατά την εποχή που γράφει ο Πανάρετος Τοπαλίδης, δηλαδή το 1909, το εσωτερικό του οικοδομήματος δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί[40]. Το παρεκκλήσι του Προφήτη Ηλία, με τις περίφημες τοιχογραφίες που σώζεται δίπλα στη Μονή χρονολογείται στον 17ο αιώνα, ενώ χρησίμευε και ως κοιμητήριο της Μονής[41]. Στις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχαν στη Μονή ένδεκα μοναχοί[42].

Κλείνοντας θέλω να σημειώσω πως η γνώση της ιστορίας μας είναι απαραίτητη και μας θέτει προ των ευθυνών μας. Το 2ο Πανελλήνιο Συναπάντημα Νεολαίας σηματοδοτεί την ανάληψη των ευθυνών αυτών από τους νέους απέναντι στην παράδοση και στην ιστορία μας. Αφού ευχαριστήσω την οργανωτική επιτροπή που μου έκανε την τιμή να με προσκαλέσει απόψε μαζί σας, εύχομαι κάθε επιτυχία στην Συνάντηση αυτή εκφράζοντας την πεποίθηση και την ελπίδα ότι η νεολαία μπορεί να συμβάλλει στο να γίνουν οι αλλαγές που χρειάζεται ο χώρος μας.

[1] Το παρόν κείμενο αποτελεί την ομιλία που πραγματοποιήθηκε στη 2ο Πανελλήνια Συνάντηση Ποντιακής Νεολαίας στην Ιερά Μονή του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνα στις 19 Αυγούστου 2006. Στην παρούσα της μορφή έχουν προστεθεί οι υποσημειώσεις, που συνοδεύουν το κείμενο.

[2] Πανάρετου Τοπαλίδη (Αρχιμανδρίτου), Ιστορία της Ιεράς Βασιλικής Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Τιμίου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου Ζαβουλών ή Βαζελών, Εν Τραπεζούντι 1909, σ. 60-62. Επίσης, για τη μονή του Αγίου Ιωάννη Βαζελώνα βλ. την εργασία του Επαμεινώνδα Κυριακίδη, «Περί της παρά την Τραπεζούντα Ιεράς Μονής του Τιμίου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου του Βαζελώνος», Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, 27 (1899), 358-368.

[3] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 20-22. Η ονομασία Βαζελών άρχισε να χρησιμοποιείται σε έγγραφα από το 1660 και έπειτα, ενώ μέχρι το 1830 ήταν σε χρήση και οι δυο ονομασίες. Από το 1830 και εξής άρχισε να χρησιμοποιείται μόνο η ονομασία Βαζελών. Βλ. Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 151, υποσ. 1.

[4] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 65-69 και 166. Την περίοδο που καταργήθηκε το έθιμο, οι ηγούμενοι των δυο Μονών ήταν από το ίδιο χωριό, το Σκαλίτα.

[5] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 78-80 και 84-85.

[6] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 89.

[7] Βλ. Anthony Bryer, “Rural Society in Matsuka” σ. 62, στον τόμο Anthony Bryer and Heath Lowry, Continuity and Chance in late Byzantine and early Ottoman society, 1986. = (Anthony Bryer, “Rural Society in Matzouka”, στο Peoples and Settlement in Anatolia and the Caucasus, Collected studies, XII, p. 62, London 1988), και Πανάρετου Τοπαλίδη (Αρχιμανδρίτου), Ιστορία της Ιεράς Βασιλικής Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής του Τιμίου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου Ζαβουλών ή Βαζελών, Εν Τραπεζούντι 1909, σ. 89. Πρβλ. και Αθηνά Αντ. Κολτσίδα, Οι σχέσεις των Μεγάλων Κομνηνών με την Εκκλησία της Τραπεζούντας (1204-1461), Το χορηγικό έργο-η θρησκευτική συνείδηση-το εκκλησιαστικό περιβάλλον, Θεσσαλονίκη 2005, σ. 50-58. Βλ. και S S. P. Karpov, “Some notes on the social structure of the Pontic towns in the XIIIth-XVth centuries” Βυζαντιακά 9 (1989) 142-143, όπου μεταξύ άλλων σημειώνει πως για την περιοχή του Πόντου, ο όρος μεγαλοκτηματίας “big landowners” δεν είναι ο κατάλληλος προσδιορισμός, αφού οι πιο ισχυροί κοσμικοί ή μοναστηριακοί κάτοχοι γης δεν είχαν παρά κάποιες δεκάδες παροίκων. Η μεγαλύτερη έκταση γης ανήκε στον Αυτοκράτορα.

[8] Για τους πάροικους βλ. Νεόφυτου Ιεροδιακόνου Πελοποννησίου του Καυσοκαλυβίτου, Ιστορία της Ιεράς Μονής Παναγίας του Σουμελά, Εν Λειψία της Σαξωνίας 1775, (φωτοστατική ανατύπωση Θεσσαλονίκη 2001), σ. 114-5, Jac. Ph. Fallmerayer, Original-Fragmente, σ. 73-74 και 119. Επίσης, βλ. και Μητροπολίτου Τραπεζούντος Χρύσανθου, Η Εκκλησία Τραπεζούντος, Ανατύπωσις εκ του τετάρτου και πέμπτου τόμου του Αρχείου Πόντου, Εν Αθήναις 1933, σ. 684-5, Τρύφωνα Ε. Ευαγγελίδη, Ιστορία της Ποντικής Τραπεζούντας, Από τα αρχαιότατα χρόνια μέχρι σήμερα (756 π.Χ.-1897), (Ανατύπωση της έκδοσης του 1898), Θεσσαλονίκη 1994, σ. 249, Anthony Bryer, “Rural society in the Empire of Trebizond” Αρχείον Πόντου 28 (1966-1967) 157.

[9] Anthony Bryer, Rural Society in Matzouka, ό.π., σ. 65.

[10] Ronald Jennings, “The Society and Economy of Maçuka in the Ottoman Judicial Registers of Trabzon, 1560-1640”, σ. 137-138, στον τόμο, Anthony Bryer and Heath Lowry, Continuity and Chance in late Byzantine and early Ottoman society.

[11] Ειδικότερα για το θεσμό της εξαρχίας βλ. τη μελέτη της Μάχης Παΐζη Αποστολοπούλου, Ο θεσμός της πατριαρχικής εξαρχίας 14ος-19ος αιώνας, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 1995.

[12] Βλ. Heath Lowry, “Privilege and Property in Ottoman Maçuka in the Opening Decades of the Tourkokratia: 1461-1553, σελ. 97-128 στον συλλογικό τόμο, Anthony Bryer and Heath Lowry, Continuity and Chance in late Byzantine and early Ottoman society. Iδιαίτερα το κεφάλαιο, The status of Monastic Properties in the Nahiye of Maçuka, στις σελ. 119-127. Επίσης, Απ. Βακαλόπουλου, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, Β΄, Τουρκοκρατία 1453-1669, Οι ιστορικές βάσεις της νεοελληνικής κοινωνίας και οικονομίας, Θεσσαλονίκη 1964, σ. 75-77, όπου αναφέρει ότι 25 σχεδόν χρόνια μετά την πτώση της Αυτοκρατορίας των Μεγάλων Κομνηνών, από τα 207 τιμάρια του λιβά της Τραπεζούντας, τα 101 είχαν μοιραστεί μεταξύ των γενιτσάρων, τζεπετζήδων, ουλουφετζήδων, σεκμπάνηδων, σολάκηδων κλπ. Πρβλ. επίσης, Απόστολου Ε. Βακαλόπουλου, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, Ά, Αρχές και διαμόρφωση του, Θεσσαλονίκη 21974, 372. Βλ. και Anthony Bryer, Rural Society in Matzouka, ό.π., σ. 81, όπου σημειώνει χαρακτηριστικά ότι οι περιουσίες των μονών, εκτός των τριών μεγάλων, είχαν κατασχεθεί πριν το 1486.

[13] Anthony Bryer, Rural Society in Matzouka, ό.π., σ. 81. Πρβλ. και στο ίδιο σελ. 85. Πρβλ. και Jacob P. Fallmerayer, Byzanz und das Abendland, σ. 261. Για το ότι οι τρεις μεγάλες Μονές διατήρησαν την περιουσία τους βλ. επίσης, Heath Lowry, Privilege and Property, ό.π., σ. 121-123, όπου και σημειώνει ότι ο λόγος που απουσιάζουν πληροφορίες για τις τρεις αυτές μεγάλες μονές, στα Οθωμανικά ντεφτέρια και στους φορολογικούς καταλόγους, είναι ακριβώς διότι διατήρησαν τα προνόμια που είχαν από τη Βυζαντινή εποχή.

[14] Anthony Bryer, Rural Society in Matzouka, ό.π., σ. 81. Βλ. και στο ίδιο το Appendix στις σελ. 91-95. Φαίνεται πάντως πως κάποιες από τις αριστοκρατικές οικογένειες της Τραπεζούντας και της Ματσούκας, διατήρησαν τις περιουσίες τους. Βλ. Heath Lowry, Privilege and Property, ό.π., σ. 126.

[15] Anthony Bryer, Rural Society in Matzouka, ό.π., σ. 84-86. Γενικά για τις περιουσίες των μοναστηριών στον Πόντο βλ. τις μελέτες των τριών ερευνητών, Anthony Bryer, Heath Lowry και Ronald Jennings, που δημοσιεύτηκαν στο συλλογικό Continuity and Change, στο δεύτερο κεφάλαιο με τίτλο: Continuity and Change in Trebizond’s Matzouka-Maçuka valley, σελ. 51-158. Επίσης, βλ. διάσπαρτες πληροφορίες στο Anthony Bryer, “The estates of the Empire of Trebizond, evidence for their resources, products, agriculture, ownership and location” Αρχείον Πόντου 35 (1979) 370-477. = (Anthony Bryer, The Empire of Trebizond and the Pontos, Variorum reprints, London 1980, Collected Studies, VII, p.370-477 και Anthony Bryer, Rural society in the Empire, ό.π., σ. 152-160. Πρβλ. και Νίκου Λαπαρίδη, Η Ματσούκα του Πόντου, ιστορική διαδρομή, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 91-92. Για τον Συμεών και το πεσκέσι του Πατριάρχη βλ. τη μελέτη, Δ. Γ. Αποστολόπουλος, Ο «Ιερός Κώδιξ» του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως στο β΄μισό του ΙΕ΄ αιώνα, Αθήνα 1992, κυρίως το κεφάλαιο με τίτλο: Αθώος των κατηγοριών ο Συμεών, σελ. 89-97. Επίσης, Ελισάβετ Α. Ζαχαριάδου, Δέκα Τουρκικά έγγραφα για την Μεγάλη Εκκλησία (1483-1567), Αθήνα 1996, σ. 157-162, Μάχη Παίζη-Αποστολοπούλου, Ο Θεσμός της πατριαρχικής εξαρχίας, 14ος-19ος αιώνας, Αθήνα 1995, σ. 52-4 και Χρύσανθου Φιλιππίδη, Η Εκκλησία Τραπεζούντος, ό.π., σ. 525-529. Πρβλ. και Τρύφωνα Ευαγγελίδη, Ιστορία της Ποντικής, ό.π., σ. 263-265 και Σάββα Ιωαννίδη, Ιστορία και Στατιστική της Τραπεζούντας και της γύρω περιοχής και στοιχεία για την εκεί ελληνική γλώσσα, Εν Κωνσταντινουπόλει 1870, Ανατύπωση Θεσσαλονίκη 1988, σ. 102.

[16] Επαμεινώνδα Θ. Κυριακίδη, Ιστορία της παρά την Τραπεζούντα ιεράς Βασιλικής, Πατριαρχικής, Σταυροπηγιακής μονής της Υπεραγίας Θεοτόκου της Σουμελά, εν Αθήναις 1898, σ. 79, 91-92, Επαμεινώνδα Θ. Κυριακίδη, Βιογραφίαι των εκ Τραπεζούντος και της περί αυτήν χώρας από της Αλώσεως μέχρις ημών ακμασάντων λογίων, μετά σχεδιάσματος ιστορικού περί του ελληνικού φροντιστηρίου των Τραπεζουντίων, Εν Αθήναις 1897, σ. 56, Πανάρετου Τοπαλίδη (Αρχιμανδρίτου), Ο Πόντος ανά τους αιώνας, Δράμα 1927, σ. 96-97, Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 5-6, 117-127, και 131-3, Σάββα Ιωαννίδη, Ιστορία και Στατιστική, ό.π., σ. 96 και 109, Τρύφωνα Ευαγγελίδη, Ιστορία της Ποντικής, ό.π., σ. 255-256. Βλ. και Περικλέους Τριανταφυλλίδου, Οι Φυγάδες, δράμα εις μέρη πέντε μετά μακρών προλεγομένων περί Πόντου, Εν Αθήναις 1870, σ. 40-42, 59-61, ο οποίος όμως σημειώνει στη σελ. 45 και 60, ότι οι Μονές που βρίσκονταν μέσα στις πόλεις δεν κατάφεραν να αμυνθούν της Οθωμανικής λαίλαπας και ή μετατράπηκαν σε οθωμανικά τεμένη ή καταστράφηκαν και ερημώθηκαν. Υποστηρίζει λοιπόν μια θετική αλληλεπίδραση ανάμεσα στα μοναστήρια και τον χριστιανικό πληθυσμό σημειώνοντας μεταξύ άλλων και τα εξής: «…ὅπου ὑπῆρχον μέν μοναστήρια, ἔλειπον ὅμως καί ἄλλα αἴτια, τά μοναστήρια οὔτε τόν χριστιανισμόν οὔτε ἕαυτόν κατόρθωσαν νά σώσωσι, μάρτυρες τά λοιπά τοῦ κράτους μοναστήρια ἐρημωθέντα καί καταστραφέντα, ἅμα ἀπεξηράνθη ὁ τρέφων καί ζωογονῶν καί συντηρῶν αὐτά χριστιανισμός. Τά δέ περί Πυξίτη καί Κάνιν ἐπέζησαν, διότι ὁ περί αὐτά χριστιανισμός ὑπό εἰδικῶν ἄλλων συντρεξασῶν περιστάσεων ἐνισχυθείς, διετηρήθη ἀκμαῖος…». Πρβλ. και Νίκου Λαπαρίδη, Η Ματσούκα, ό.π., σ. 50. Σφόδρα αντιδρά στις παραπάνω εκτιμήσεις του Τριανταφυλλίδη ο Πανάρετος Τοπαλίδης, ο οποίος μάλιστα κατηγορεί τον Τριανταφυλλίδη για σκόπιμη απόκρυψη της αλήθειας. Βλ. Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 10-11, 121-2, 133-4.

[17] Στάθης Πελαγίδης, Ο Κώδικας της ιερής Μονής Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα, Από το αρχείο της οικογένειας Γραμματικοπούλου, Θεσσαλονίκη 2001, σ. 24-25, Νίκος Λαπαρίδης, Η Ζάβερα της Ματσούκας του Πόντου, Θεσσαλονίκη 2003, σ. 29 και 32, Κωνσταντίνος Φωτιάδης, «Τα Μοναστήρια του Πόντου», σελ. 172-194, στον συλλογικό τόμο, Τα Προπύργια της Ορθοδοξίας, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 1998, σ. 191 και Ιωάννου Ευσταθίου Ευφροσυνίδου, Ιστορικαί σελίδες της εν Πόντω Ιεράς Βασιλικής Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα και της εξαρχίας Γαλλιαίνης, Δράμα 21937, σ. 8.

[18] Για την πανούκλα στην Τραπεζούντα κατά το Μεσαίωνα έχει γράψει ο Ronald C. Jennings, ο οποίος μελέτησε τα Οθωμανικά δικαστικά αρχεία. Βλ. Ronald C. Jennings, “Plague in Trabzon and reactions to it according to local judicial registers”, στο Studies on Ottoman social history in the sixteenth and seventeenth centuries, pp. 667-676. Μέσα από την αρχειακή αυτή έρευνα διαπιστώθηκε καταρχήν, ότι στις περιπτώσεις που υπήρχε πανώλη στην πόλη, η οικονομία κατέρρεε, ενώ όταν μετριαζόταν, η κατάσταση επανερχόταν στους κανονικούς ρυθμούς. Αυτό φαίνεται χαρακτηριστικά στην πτώση των ενοικίων κατά τη διάρκεια της επιδημίας. Ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα που δίνει ο Jennings είναι τα δημόσια λουτρά (χαμάμ) του Κουλέ, που ανήκαν στο ίδρυμα του Σουλτάνου Μεχμέτ. Από 13.000 akçe, το ενοίκιο κατέβηκε λόγω του φόβου της πανώλης στα 8.000 και τελικώς με απόφαση των ανθρώπων της πόλης στα 7.000 akçe. Βλ. Ronald C. Jennings, Plague in Trabzon, ό.π., σ. 671. Ειδικότερα για την επίδραση της επιδημίας στα ενοίκια βλ. στις σελ. 669-671 και 674, καθώς και στο άρθρο του στον ίδιο τόμο με τίτλο “Pious foundations in the society and economy of Ottoman Trabzon, 1565-1640”, σελ. 617-8, 623 και 648-9. Ο Επ. Κυριακίδης διασώζει ένα ποίημα του Ιωάννη Οικονόμου του εκ Καθαρών, που έγραψε στις 22 Αυγούστου 1749, στη Μονή της Παναγίας Θεοσκεπάστου, που είχε καταφύγει με την οικογένεια του, για να αποφύγει τις συνέπειες της πανώλης, που λυμαίνονταν την Τραπεζούντα. Οι στίχοι έχουν ως εξής:

«Φόβῳ πανώλους, πρόσφυγες σοι Παρθένε

ὡς Χριστιανῶν τε προστάτῃ τε καί ῥύστη

ὁ Οἰκονόμος σύν τῷ τοῦ Καραπάνα

Γεωργίῳ, ἄμα τε αἶς πανοικίαις

φεύγομεν, σύ δέ τηρήσαις ἀλωβήτους

ταύτης τ’ ἐκ τ’ ἄλλης τῆς ἀλλοτρίου βλάβης».

Ενδιαφέρον προκαλεί επίσης η μαρτυρία του, για την πολύ μεγάλη πυρκαγιά, που ξέσπασε στην Τραπεζούντα, τον Αύγουστο του 1749, η οποία ήταν η αιτία, για την αιφνίδια παύση της πανώλης. Βλ. Επ. Κυριακίδη, Βιογραφίαι, ό.π., σ. 121-122. Επίσης, για τη συχνότητα του φαινομένου της εξάπλωσης των επιδημικών ασθενειών, βλ. τις διάσπαρτες πληροφορίες σε όλο το βιβλίο του Λεωνίδα Κ. Αποστολίδη, Άγνωστες σελίδες του Πόντου, (Το χειρόγραφο του Ιωάννου Μαρνόπουλου), Θεσσαλονίκη 2001, και ιδιαίτερα στη σελίδα 93, όπου γράφει χαρακτηριστικά αναφερόμενος στο θάνατο του προστάτη των χριστιανών της Τραπεζούντας Μικτάτ πεγή, γιό του Οσμάν πασά Σατήρογλη πως, ἀπέθανε ἐκ τῆς λοιμικῆς νόσου, ἥτις σπανίως ἔλειπε ἐκ Τουρκίας.

[19] Anthony Bryer, Rural Society in Matzouka, ό.π., σ. 81.

[20] Βλ. Κωνσταντίνος Φωτιάδης, Τα Μοναστήρια, ό.π., σ. 187-8. Κατά την άποψη μας η γνώμη που διατυπώνει ο Χρύσανθος, ότι οι εξαρχίες δημιουργήθηκαν από το Πατριαρχείο, προκειμένου να συντηρηθούν οι τρεις σταυροπηγιακές Μονές του Πόντου, δεν είναι ορθή, δεδομένου και των στοιχείων που εκθέσαμε παραπάνω, περί, σχεδόν ανέπαφης διατήρησης της κτηματικής τους περιουσίας και των προνομιών τους. Ο ίδιος άλλωστε αμφισβητεί την σύσταση των εξαρχιών των τριών αυτών Μονών, στα Βυζαντινά χρόνια. Βλ. Χρύσανθου Φιλιππίδη, Η Εκκλησία Τραπεζούντος, ό.π., σ. 683-684.

[21] Επ. Κυριακίδη, Βιογραφίαι, ό.π., σ. 49-51, Σάββα Ιωαννίδη, Ιστορία και Στατιστική, ό.π., σ. 191, Στάθης Πελαγίδης, Άγιος Γεώργιος Περιστερεώτα 1200 χρόνια, Συμβολή στην ιστορία των μοναστηριών του Πόντου, Θεσσαλονίκη 1998, σ. 49-50, Χαραλάμπους Παν. Κιαγχίδη, Ιστορία της Παλαιάς και Νέας Ιεράς Μονής Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα, Θεσσαλονίκη 1981, σ. 52-53, Ιωάννου Ευφροσυνίδη, Ιστορικαί σελίδες, ό.π., σ. 6, 39-40.

[22] Γενικά για την απόδοση δικαίου στην περιοχή της Ματσούκας, όπου βρίσκονται και τα τρία μεγάλα μοναστήρια, βλ. Anthony Bryer, Rural Society in Matzouka, ό.π. σ. 75-80, όπου το κεφάλαιο Public Justice and Private Bonds και Χρύσανθου Φιλιππίδη, Η Εκκλησία Τραπεζούντος, ό.π., σ. 676-679. Πρβλ. και Anthony Bryer, «The Late Byzantine Monastery in Town and Countryside», στον τόμο The Empire of Trebizond and the Pontos, Variorum Reprints, London 1980, Collected Studies, VI, σ. 237 και 240-241.

[23] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 154-155 και 159.

[24] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 14-16

[25] Για τις σημαντικές πληροφορίες που μπορούμε να πάρουμε από τους Κώδικες των μοναστηριών, γύρω από την οικονομική, εκπαιδευτική, εκκλησιαστική και γενικότερη κοινωνική δραστηριότητα των κατοίκων της περιοχής βλ. Γρ. Τηλικίδη, Η σημασία των κωδίκων της Μονής Βαζελώνος ως νέων πηγών μελέτης των μορφών της αγροτικής ιδιοκτησίας εις το Βυζάντιον και τον Πόντον, Ποντιακά Φύλλα, έτος Γ΄, Απρίλιος 1938, τεύχος 26, σελ. 50-53 και τεύχος 27, σελ. 98-102. Βλ. και τις βιβλιοκρισίες για το έργο των F.J.Uspenskij-V.V.Benesevits, Vazelonskie akty. Materialy dlja istorii krestjanskogo i monastyrskogo zemlevladenija v Vizantii XIII-XV vekov, Serija V: Orientalia, N. 2, Leningrad, Bibliothek 1927 στη Byzantinische Zeitschrift, τ. 29, (1929/30), σ. 329-344 και Byzantinische-Neugriechische Jahrbücher, τ. 6 (1928), σ. 580-586.

[26] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 151-154.

[27] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 192-194 και 234-235.

[28] Βλ. Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 192, Επ. Κυριακίδη, Βιογραφίαι, ό.π., σ. 141, υποσ. 156, 153-159, Χρύσανθου Φιλιππίδη, Η Εκκλησία Τραπεζούντος, ό.π., σ. 714.

[29] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 207-209, 225, 386-390, 391, Επ. Κυριακίδη, Σουμελά, ό.π., σ. 182-183, Χρύσανθου Φιλιππίδη, Η Εκκλησία Τραπεζούντος, ό.π., σ. 618, ο οποίος μάλιστα σημειώνει και την ύπαρξη πατριαρχικής επιστολής, με ημερομηνία 4 Ιανουαρίου 1836, προς τον Τραπεζούντος Κωνστάντιο και Χαλδίας Θεόφιλο, στην οποία αναφέρεται ότι έπειτα από αίτηση των χριστιανών, εξορίστηκαν από την Ματσούκα οι Εγίπιδες και προτρέπει να μην δημιουργηθούν φατρίες προς υποστήριξη των. Βλ. επίσης, Νίκου Λαπαρίδη, Η Ματσούκα, ο.π., σ. 83, Γεωργίου Κανδηλάπτη-Κάνεως, Οι Αχιμεταλλουργοί του Πόντου και το εθνικόν έργον αυτών, μετά παραρτήματος τα ανέκδοτα των Ουσταπασίδων, Θεσσαλονίκη 22000, σ. 74 και Στάθης Πελαγίδης, Περιστερεώτα, 1200, ό.π., σ. 41. Υπάρχει μια σημείωση του Γραμματικόπουλου στον Κώδικα της Μονής του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα, στην οποία αναφέρει ότι το 1832 ο ηγούμενος Αζαρίας βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη, ακριβώς για το ζήτημα της έκπτωσης των Ντερεμπέηδων της Ματσούκας. Βλ. Στάθης Πελαγίδης, Κώδικας, 79.

[30] Επ. Κυριακίδη, Βιογραφίαι, ό.π., σ. 79, υποσ. 25. βλ. και Χρύσανθου Φιλιππίδη, Η Εκκλησία Τραπεζούντος, ό.π., σ. 613 και Α. Παπαδόπουλου-Κεραμέως, «Ελληνικοί κώδικες Τραπεζούντος» Βυζαντινά Χρονικά 19 (1912/17) 262-263.

[31] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 200-206, Λεωνίδας Αποστολίδης, Άγνωστες σελίδες, ό.π., σ. 202-207, υποσ. 181, Α. Παπαδόπουλος, Η συμβολή των ιερών μονών Ματσούκας Πόντου εις την σωτηρίαν του Ελληνισμού κατά την επανάστασιν του 1821, στο Ποντιακά Νέα, αρ. 27, (14.5.1974), σ. 2 και αρ. 28 (5.6.1974), σ. 2 και 4, Ν. Λαπαρίδη, Η Ματσούκα και η συμβολή της μονής Βαζελώνος στα 1821, Το Βήμα της Ευξείνου Λέσχης Θεσσαλονίκης 86 (Απρίλιος-Μάιος 1974) 7, Πανάρετου Τοπαλίδη, Ο Πόντος, ό.π., σ. 109-111, Κώστας Φωτιάδης, Οι Εξισλαμισμοί της Μικράς Ασίας και οι Κρυπτοχριστιανοί του Πόντου, μετάφραση Αχιλλέα Καψάλη, (διδ. διατριβή), Θεσσαλονίκη 1993, σ. 277, Κωνσταντίνος Φωτιάδης, Τα Μοναστήρια, ό.π., σ. 192, Νίκου Λαπαρίδη, Η Ματσούκα, ό.π., σ. 53 και 58, και Ιωάννη Γ. Κιουρτσίδη, «Ιστορικά περί Ματσούκας», Ποντιακή Εστία (1965) 20.

[32] Πανάρετου Τοπαλίδη, Ο Πόντος, ό.π., σ. 121, Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 133, Σάββα Ιωαννίδη, Ιστορία και Στατιστική, ό.π., σ. 116. Πρβλ. Κώστα Φωτιάδη, Εξισλαμισμοί, ό.π., σ. 277, Κωνσταντίνος Φωτιάδης, Τα Μοναστήρια, ό.π., σ. 192-193, Κωνσταντίνος Ε. Φωτιάδης, Πηγές της ιστορίας του Κρυπτοχριστιανικού προβλήματος, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 26-27 και Κώστα Φωτιάδη, Η εθνική και θρησκευτική συνείδηση των Ελλήνων του Πόντου, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 35-36. Επίσης στα χειρόγραφα των μοναστηριών διασώζονταν εκτός των άλλων και σημαντικά γεγονότα από την ιστορία της Αυτοκρατορίας των Μεγάλων Κομνηνών. Βλ. Πανάρετου Τοπαλίδη, Ο Πόντος, ό.π., σ. 30, 68, 70, 133.

[33] Οδ. Λαμψίδης, Πρόλογος στο Διαμαντή Θ. Λαζαρίδη, Στατιστικοί Πίνακες της εκπαιδεύσεως των Ελλήνων στον Πόντο 1821-1922, Αθήνα 1988, Παράρτημα Αρχείον Πόντου 16, σ. 5-6, Επ. Κυριακίδη, Σουμελά, ό.π., σ. 92-93, Επ. Κυριακίδη, Βιογραφίαι, ό.π., σ. 56 και Περικλέους Τριανταφυλλίδου, Η εν Πόντω Ελληνική φυλή ἤτοι τα Ποντικά, Εν Αθήναις 1866, (Ανατύπωση Θεσσαλονίκη 1993) σ. 42, όπου γράφει χαρακτηριστικά: Πολλῶν δἐ καί ἄλλων ἱδιόχειροι οὐκ εὐκαταφρόνητοι λογίων ἀνδρῶν Τραπεζουντίων ἐπιγραφαί ἐν πολλοῖς βιβλίοις σώζονται ἐν τε Σουμελᾶ καί ἐν ταῖς βιλιοθήκαις τῶν ἄλλων Μονῶν, Περιστεριῶνος καί Βαζελῶνος, ὥστε ἐκ πάντων τούτων δύναται ἀποδεικτικήν τις νά ἐξαγάγη ἀλήθειαν, ὅτι τά γράμματα δέν ἐστείρευσαν ποτέ ὀλοσχερῶς ἐν τῇ πόλει ταύτη. Βλ. επίσης, Περικλή Τριανταφυλλίδη, Φυγάδες, ό.π., σ. 116, 121, 128-133, Τρύφωνα Ευαγγελίδη, Ιστορία της Ποντικής, ό.π., σ. 267 και 357 και Σάββα Ιωαννίδη, Ιστορία και Στατιστική, ό.π., σ. 105, Τρύφωνος Ε. Ευαγγελίδου, Η Παιδεία επί Τουρκοκρατίας, (Ελληνικά Σχολεία από της Αλώσεως μέχρι Καποδιστρίου), τόμος 2ος, Εν Αθήναις 1936, σ. 272, Χαραλάμπους Κιαγχίδη, Ιστορία, ό.π., σ. 47, 49, 63, Νίκου Λαπαρίδη, Η Ματσούκα, ό.π., σ. 110-111. Τέλος, για την εκπαιδευτική προσφορά των Μονών βλ. και Αρχιμανδρίτου Παύλου Γ. Αποστολίδη, Η Μητρόπολις Ροδοπόλεως, Το ζήτημα των εξαρχιών του Πόντου, Θεσσαλονίκη 2003, σ. 70-73.

[34] Βλ. και Επ. Κυριακίδη, Βιογραφίαι, ό.π., όπου στη σελ. 87, γράφει για τον 18ο αιώνα: «Αἱ μοναί τοῦ Σουμελᾶ, του Περιστερᾶ καί τοῦ Βαζελῶνος ἐμφαίνουσιν ἀξιοσημείωτον πρόοδον πνευματικήν, οἱ δέ Μεταξόπουλοι καί οἱ Νικόδημοι καί οἱ Ἱερεμίαι καί πλεῖστοι ἄλλοι μοναστηριακοί πατέρες καταγλαίζουσι τά εὐαγῆ ταύτα καταγώγια, διδάσκουσι τούς εἰς αύτάς προσερχομένους καί πολλούς ἀναδεικνύουσιν ἀρχιερεῖς». Πρβλ. Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 125 και 141, Δ. Η. Οικονομίδου, Ο Πόντος και τα δίκαια του εν αυτώ Ελληνισμού, Εν Αθήναις 1920, σ. 99 και 152-3, Γεωργίου Κλεάνθους Σκαλιέρη, Η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντος, Εν Αθήναις 1921, σ. 93-94.

[35] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 313-314.

[36] Για το θέμα των Εξαρχιών του Πόντου και την Αρχιεπισκοπή Ροδοπόλεως δημοσιεύτηκε το 2003, η διατριβή του πρώην ηγούμενου της Παναγίας Σουμελά Αρχιμ. Παύλου Αποστολίδη, νυν μητροπολίτη Δράμας. Βλ Αρχιμ. Παύλου Αποστολίδη, Η Μητρόπολις Ροδοπόλεως, το ζήτημα των εξαρχιών του Πόντου, Έκδοση Σωματείου Παναγία Σουμελά, Θεσσαλονίκη 2003. Πρβλ. και Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 282-375.

[37] Βλ. Κωνσταντίνου Φωτιάδη, Πηγές, ό.π., σ. 29, Κώστα Φωτιάδη, Η εθνική, ό.π., σ. 37-38, Κωνσταντίνος Φωτιάδης, Τα Μοναστήρια, ό.π., σ. 194, Κωνσταντίνου Φωτιάδη, «Η ιστορία της Ιεράς Σταυροπηγιακής Μονής του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα», Εύξεινος Πόντος 15 (1998) 16. Το κείμενο, το οποίο δεν είδα, υποσημειώνεται στις δυο πρώτες μελέτες του κ. Φωτιάδη, ως εξής: Αρχείον Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, Αθήνα, Έγγραφο Κεντρικού Συμβουλίου των Επαρχιακών Συνδέσμων του Πόντου, προς την αυτού παναγιότητα τον Οικουμενικό Πατριάρχη, Κωνσταντινούπολη, 29/2/1922, ενώ στις δυο τελευταίες: Α.Υ.Ε, Κ.Υ., Υ.Α.Κ., 1922/4/4α, 01.03.1922, Αρ. Πρωτ. 1320. Με τον τελευταίο ταξινομικό αριθμό έγινε προσπάθεια να ανευρεθεί το έγγραφο στο Ιστορικό Αρχείο του ΥΠ. ΕΞ., χωρίς, όμως, επιτυχία.

[38] Βλ. Οικουμενικό Πατριαρχείο, Μαύρη Βίβλος διωγμών και μαρτυριών του εν Τουρκία Ελληνισμού (1914-1918), Εν Κωνσταντινουπόλει 1919, σ. 265 και 269-272, Πανάρετου Τοπαλίδη, Ο Πόντος, ό.π., σ. 185-189. Βλ. και Κωνσταντίνου Εμμ. Φωτιάδη, Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, 2ος τόμος, Θεσσαλονίκη 2004, σ. 89-95, Κωνσταντίνος Φωτιάδης, Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, Αθήνα 2004, σ. 183-185, Κώστα Φωτιάδη, Εξισλαμισμοί, ό.π., σ. 278, Κωνσταντίνος Φωτιάδης, Τα Μοναστήρια, ό.π., σ. 193-194, Αρχιμ. Παύλου Αποστολίδη, Η Μητρόπολις Ροδοπόλεως, ό.π., σ. 204-208, Γεώργίου Νεοκλ. Λαμψίδη, Τοπάλ-Οσμάν, ένα χρονικό μιας άγνωστης ελληνικής τραγωδίας (1914-1924), Αθήνα 1969, σ. 117-124, και Γεωργίου Κ. Βαλαβάνη, Σύγχρονος Γενική Ιστορία του Πόντου, (φωτομηχανική έκδοση από την α΄ έκδοση του 1925), Θεσσαλονίκη 1986, σ. 102, όπου μάλιστα γράφει χαρακτηριστικά: «Οἱ Τούρκοι ἐπώλουν ἐλευθέρως τά κειμήλια τῶν μοναστηριών, χειρόγραφα μεγίστης ἀξίας, ἄμφια, ἱερά σκεύη κλπ. Εἰς χείρας Τούρκων περιεφέροντο ἀρχιερατική μίτρα, τήν ὁποία καί ἐκόμισαν εἰς τό Διοικητήριον Ἀργυρουπόλεως καί χλευάζοντες ἐπέθετον διάφοροι ἐπί τῆς κεφαλῆς τῶν».

[39] Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, το λήμμα «Βαζελώνα μονή», σελ. 186-187.

[40] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 33-34.

[41] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 38.

[42] Πανάρετου Τοπαλίδη, Βαζελών, ό.π., σ. 50-56.

Η εισήγηση αυτή πραγματοποιήθηκε στην 2η Πανελλήνια Συνάντηση Ποντιακής Νεολαίας που πραγματοποιήθηκε στην περιοχή της Κοζάνης κατά το τριήμερο 18-19 & 20 Αυγούστου 2006 στην Ιερά Μονή του Αγίου Ιωάννη του Βαζελώνα και στις εγκαταστάσεις των ΤΕΙ Κοζάνης.

Π.Α.Σ. «ΠΟΝΤΟΣ» ΧΟΡΤΟΚΟΠΙΟΥ

Ο Π.Α.Σ «Πόντος» Χορτοκοπίου διοργανώνει τον ετήσιο καλοκαιρινό χορό του το Σάββατο 30 Ιουλίου 2011 με την συμμετοχή αξιόλογων καλλιτεχνών στον χώρο του Πνευματικού Κέντρου Χορτοκοπίου.

Στο καλλιτεχνικό πρόγραμμα θα είναι οι:

στο τραγούδι
- Βασιλειάδης Αχιλλέας
- Παρχαρίδης Στάθης
- Τηλικίδης Ισαάκ

στη λύρα
- Σιαμίδης Κώστας
- Τσακλίδης Κώστας

στο νταούλι
- Πολυχρονίδης Γιάννης
- Τσακλίδης Γιάννης

στο αγγείο
- Καλπατσινίδης Γιάννης

στο αρμόνιο
- Αλεξανδρίδης Γρηγόρης.

Π.Α.Σ. «ΠΟΝΤΟΣ» ΧΟΡΤΟΚΟΠΙΟΥ
Πνευματικό Κέντρο Χορτοκοπίου
Χορτοκόπι Καβάλας
Τ.Κ. 64100
Τηλ. 2592023988
www.hortokopi.gr
info@hortokopi.gr
hortokopi@gmail.com